Ποιά ήταν η αρχαία Πέργαμος του Παγγαίου;
Ενδιαφέροντα στοιχεία για την ιστορία του θρακικού πολίσματος με την ‘πένα’ της Αρχαιολόγου, Δήμητρας Μαλαμίδου!
Από http://e-moustheni.blogspot.gr/
Το χωριό Μουσθένη, κτισμένο στους πρόποδες του όρους Παγγαίου, είναι σήμερα από τους πιο όμορφους παραδοσιακούς οικισμούς της περιοχής. Ο τόπος έχει μακραίωνη ιστορία, όπως μαρτυρούν τα κατάλοιπα της ανθρώπινης παρουσίας σε πολλές τοποθεσίες γύρω από το χωριό, αλλά και οι αναφορές σε αρκετά ιστορικά κείμενα.
Η αρχαιότερη ανθρώπινη εγκατάσταση βρίσκεται στην τοποθεσία «Κεραμιδαριό», στον κάμπο, κοντά στο παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής. Είναι ένας οικισμός της Νεολιθικής εποχής που χρονολογείται σύμφωνα με τα επιφανειακά ευρήματα στο 5.000 – 4.000 π.Χ.
Στην ανατολική είσοδο του χωριού, στην τοποθεσία «Κουλές-Αλωνάκι», υπάρχει τειχισμένος οικισμός που ταυτίζεται με το αρχαίο θρακικό πόλισμα Πέργαμος. Στη θέση αυτή δεν έχουν γίνει ακόμα ανασκαφές. Ωστόσο τα τείχη που σώζονται ορατά εντυπωσιάζουν με την τειχοδομία τους. Η οχύρωση περιβάλλει λόφο στους πρόποδες του Παγγαίου με φυσική οχυρή μορφολογία. Δημιουργεί δυο πύλες εισόδου, μια στα Β-ΒΑ και μια δεύτερη στα Ν- ΝΔ. Από την πρώτη πύλη διακρίνονται ακόμη επιτόπου οι δύο κατώτερες λιθόπλινθοι των παραστάδων, ενώ φαίνεται και ο βράχος λαξευμένος για ομαλότερη πρόσβαση.
Ο κύριος πυρήνας των τειχών είναι αρχαίος, κυρίως στα ανατολικά και νότια. Αυτά χρησιμοποιήθηκαν ως υποδομή στις νεότερες φάσεις, ρωμαϊκές, βυζαντινές και τουρκοκρατίας. Η τειχοδομία της πρώτης φάσης, πιθανότατα αρχαϊκών χρόνων, όπως σώζεται στο νότιο σκέλος, ακολουθεί το τραπεζιόσχημο σχεδόν ισόδομο σύστημα με ένθετες πλακαρές πέτρες στα κενά. Μέσα στην οχύρωση και γύρω από αυτήν έχει βρεθεί κεραμική που χρονολογείται από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού (2η χιλιετία π.Χ.) και από όλες τις επόμενες ιστορικές περιόδους μέχρι και τα βυζαντινά χρόνια. Βρέθηκαν επίσης αρκετές επιγραφές, οι περισσότερες επιτύμβιες ρωμαϊκές (1ου-2ου αι. μ.Χ), καθώς και μια επιγραφή χαραγμένη στους κατώτερους δόμους του νότιου σκέλους, μάλλον όνομα, επίσης ρωμαϊκών χρόνων.
![](https://paggaiorama.gr/wp-content/uploads/2024/06/8eddc4b0895231bbf7f506e7d72e890b_XL-1024x678.jpg)
Γενικά τα αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν μεγάλη διάρκεια ζωής για την πόλη αυτή, παρόλο που οι ιστορικές πηγές δεν την αναφέρουν και πολύ συχνά. Πρώτος την αναφέρει ο Ηρόδοτος στην ιστορία του, όταν περιγράφει την πορεία του Ξέρξη το 480 π.Χ. (Ηρόδ. VII 112-115). Η Πέργαμος είναι ένα από τα δύο «Πιερέων τείχεα» του Ηροδότου. Το άλλο είναι ο Φάγρης που εντοπίζεται στη θέση «Κανόνι» ανατολικά από το Ορφάνι. Οι Πίερες, θρακικό φύλο, εγκαθίστανται στην κοιλάδα του Μαρμαρά, ανάμεσα στο Παγγαίο και το Σύμβολο, στα μέσα περίπου του 7ου αιώνα π. Χ., προερχόμενοι από την Πιερία του Ολύμπου, πιεσμένοι από την εξάπλωση των Μακεδόνων. Στην αρχαϊκή εποχή η Πιερία κοιλάδα ήταν στο περιθώριο της Θασιακής περαίας, των αποικιών δηλαδή που είχαν δημιουργήσει οι Θάσιοι στην ακτή.
Οι σχέσεις μεταξύ των Πιέρων και των Θασίων είναι ακόμη αδιευκρίνιστες, αφού οι ιστορικές πηγές δεν προσφέρουν πληροφορίες σχετικά με το θέμα. Διατηρούσαν προφανώς σχέσεις, αλλά δεν είχαν ενταχθεί στην επικράτεια της Θάσου στις αρχές του 5ου αι. π.Χ., όπως και το Παγγαίο και τα μεταλλεία του, που σύμφωνα με τον Ηρόδοτο εξακολουθούσαν να είναι στα χέρια των Θρακών. Η θασιακή Σκαπτή Ύλη αναζητείται από την πρόσφατη αρχαιολογική έρευνα ανατολικά της Καβάλας, στις νότιες υπώρειες των βουνών της Λεκάνης, ως τον ποταμό Νέστο. Με το τέλος των Μηδικών πολέμων, τον 5ο και τον 4ο αι π.Χ., η αρχαία Πέργαμος πρέπει να ήταν στη σφαίρα επιρροής της Αμφίπολης, όπως κι ολόκληρη η κοιλάδα, ως ζωτικός χώρος της επέκτασης της Αθηναίων. Αργότερα με την επέκταση των Μακεδόνων μάλλον εντάσσεται στη χώρα των Φιλίππων. Στα ρωμαϊκά χρόνια συμπεριλαμβανόταν σίγουρα στην επικράτεια των Φιλίππων που γίνεται ρωμαϊκή αποικία (ColoniaVictrix Philippensium).
Εκτός από την οχυρωμένη πόλη στο Αλωνάκι, κεραμική ελληνιστικών χρόνων έχει βρεθεί και στην τοποθεσία «Μποστάνι», στον Αη-Γιάννη, βόρεια του χωριού. Ίχνη μεταλλευτικής δραστηριότητας έχουν εντοπισθεί στα βόρεια και ανατολικά της Μουσθένης, ενώ τα σπηλαιοανοίγματα στις «Παναγίας τρύπες» είναι πιθανόν να ήταν μεταλλευτικές στοές.
Μια τριγράμματη λατινική επιγραφή στη θέση «Πολιανούδα», βόρεια από το γήπεδο του χωριού, χρονολογείται στα ρωμαϊκά χρόνια και είναι μάλλον οροθέσιο, σημάδι που ορίζει σύνορο ανάμεσα σε ιδιοκτησίες. Τέτοια σημάδια σχετίζονται προφανώς με την οργάνωση του χώρου στα πλαίσια της ρωμαϊκής χώρας των Φιλίππων που έφτανε σίγουρα μέχρι και το Ποδοχώρι (το ρέμα Σικαλινιές), πιθανότατα και το Κοκκινοχώρι και τον Ακροπόταμο. Επίσης, μια ρωμαϊκή – υστερορωμαϊκή εγκατάσταση, ίσως αγροτόσπιτο (villa rustica) ή παρόδιος σταθμός, εντοπίζεται στον κάμπο, στην τοποθεσία «Αγραμάδες», στο όριο με τη Μεσορόπη.
Τέλος, το κάστρο στην τοποθεσία «Τσάλη», ανατολικά της Μουσθένης, υπήρχε μάλλον από τα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια (4ο-5ο αιώνα μ.Χ.), οπότε εμφανίζονται στο Παγγαίο, όπως και σε όλα τα βουνά της Μακεδονίας, τειχισμένοι οικισμοί-φρούρια που αποτελούν καταφύγια του πληθυσμού σε περιόδους ανασφάλειας με την έναρξη των βαρβαρικών επιδρομών και ελέγχουν επίσης τα περάσματα σε φυσικές διαβάσεις. Το κάστρο αυτό εξακολουθεί να κατοικείται στα Παλαιοχριστιανικά χρόνια (5ο – 6ο αι. μ.Χ.), όπως μαρτυρούν και τα λείψανα εκκλησίας.
![](https://paggaiorama.gr/wp-content/uploads/2024/06/trypes_panagias_moystheni.jpg)