Όταν 30 στρέμματα δεν λένε την αλήθεια

Η ΤΑΞΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΥΠΑΙΘΡΟ

Στην ορεινή πλευρά του Παγγαίο, ένας αγρότης έχει 30 στρέμματα γης. Τα δουλεύει ο ίδιος. Η γη δεν είναι επένδυση· είναι το μέσο επιβίωσής του.

Εξαρτάται από τον καιρό, από τις επιδοτήσεις, από τις τιμές της αγοράς, από το αυξανόμενο κόστος παραγωγής. Παράγει, αλλά δεν συσσωρεύει. Πουλάει, αλλά δεν κεφαλαιοποιεί. Ζει μέσα στην αβεβαιότητα.

Λίγα χιλιόμετρα πιο κάτω, στο παραλιακό μέτωπο, κάποιος άλλος έχει επίσης 30 στρέμματα. Δεν τα καλλιεργεί. Τα ενοικιάζει, τα μεταβιβάζει, τα οικοδομεί. Δεν αξιοποιεί το χώμα, αλλά τη θέση.

Δεν εξαρτάται από τις καιρικές συνθήκες· εξαρτάται από τη ροή του τουριστικού κεφαλαίου και τις αναπτυξιακές ρυθμίσεις. Για εκείνον, τα στρέμματα είναι περιουσιακό στοιχείο. Όχι εργαλείο μόχθου.

Τυπικά έχουν την ίδια έκταση. Ουσιαστικά, ζουν σε διαφορετικούς κόσμους.

Κι όμως, συχνά ψηφίζουν το ίδιο κόμμα. Μερικές φορές, μάλιστα, ένα κόμμα που αντικειμενικά εξυπηρετεί περισσότερο τα συμφέροντα του δεύτερου — του κατόχου κεφαλαίου — και λιγότερο του πρώτου — του μικρού παραγωγού.

Πώς εξηγείται αυτό;

Η κοινωνιολογία μιλά για «ψευδή ταξική συνείδηση». Για την κατάσταση όπου οι άνθρωποι δεν αναγνωρίζουν τα πραγματικά ταξικά τους συμφέροντα. Δεν βλέπουν τον εαυτό τους όπως είναι, αλλά όπως θα ήθελαν να είναι — ή όπως τους έμαθαν να φαντάζονται τον εαυτό τους.

Ο μικροϊδιοκτήτης αγρότης, που παλεύει να ισορροπήσει ανάμεσα σε δάνεια, εισροές και αβεβαιότητα, μπορεί να θεωρεί ότι έχει κοινά συμφέροντα με τον επενδυτή, επειδή και οι δύο «έχουν γη».

Στην πράξη, όμως, η υλική του θέση τον φέρνει συχνά πιο κοντά στον μισθωτό εργαζόμενο παρά στον κάτοχο κεφαλαίου.

Αυτή η σύγχυση δεν είναι τυχαία. Είναι αποτέλεσμα ιδεολογίας, κοινωνικοποίησης, εκπαίδευσης, μέσων ενημέρωσης, κομματικών δικτύων, αλλά και φόβου για το αύριο.

Ο Antonio Gramsci το περιέγραψε ως «ηγεμονία»: την ικανότητα των κυρίαρχων τάξεων να παρουσιάζουν το δικό τους συμφέρον ως καθολικό συμφέρον.

Στην ελληνική ύπαιθρο, ο μικροϊδιοκτήτης δεν αυτοπροσδιορίζεται ως μέρος μιας ευρύτερης εργαζόμενης τάξης. Προσδιορίζεται ως «νοικοκύρης». Ως φύλακας μιας μικρής περιουσίας που πρέπει να προστατευθεί — το χωράφι, το οικόπεδο, η σύνταξη, τα παιδιά.

Και μέσα σε αυτή την ταυτότητα, συχνά ταυτίζεται πολιτικά με εκείνον που, σε επίπεδο δομής, βρίσκεται απέναντί του.

Η ταξική συνείδηση δεν διαμορφώνεται μόνο από αριθμούς και οικονομικούς δείκτες.

Διαμορφώνεται από εμπειρία, συλλογική οργάνωση, παιδεία, κοινή δράση.

Η σιωπή της γης

Η γη δεν μιλά. Δεν αποκαλύπτει από μόνη της σε ποιον ανήκει πραγματικά.

Τριάντα στρέμματα μπορούν να είναι ιδρώτας ή προσδοκία υπεραξίας. Μπορούν να είναι αγωνία ή επένδυση.

Στο τέλος, δεν είναι το μέγεθος που καθορίζει την κοινωνική θέση, αλλά η σχέση με το μέσο παραγωγής.

Άλλος σκάβει για να ζήσει.

Άλλος περιμένει για να κερδίσει.

Κι όσο ο πρώτος βλέπει τον εαυτό του μέσα από το όνειρο του δεύτερου, η σιωπή της γης θα παραμένει πιο δυνατή από τη συνείδηση εκείνου που την καλλιεργεί.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΝΙΚΟΠΟΥΛΟΣ