Γιατί πλημμυρίζουν τα Τενάγη Φιλίππων;

ΤΙ ΑΝΑΦΕΡΕΙ ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΣΤΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ ΝΕΑ Ο ΚΙΜΩΝ ΧΡΗΣΤΑΝΗΣ

Όσο συνεχίζεται η σημερινή καλλιεργητική χρήση στα Τενάγη Φιλίππων, ο τυρφώνας θα χάνει οργανικό υλικό, η επιφάνεια θα υποχωρεί και οι πλημμύρες θα γίνονται όλο και πιο δύσκολες στη διαχείριση. Αυτό αναφέρει μιλώντας στα Μακεδονικά Νέα ο Κίμων Χρηστάνης, Ομότιμος Καθηγητής του Τμήματος Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, ο οποίος μελετά την περιοχή από το 1978 και προειδοποιεί ότι σε ορισμένα σημεία η σημερινή μορφή οικονομικής δραστηριότητας δεν θα μπορεί να συνεχιστεί αν δεν αλλάξει η διαχείριση του τυρφώνα.

Η επιφάνεια των Τεναγών Φιλίππων χάνει διαρκώς υψόμετρο, όσο συνεχίζεται η αποστράγγιση και η εντατική καλλιέργεια πάνω στην τύρφη. Η καθίζηση* του τυρφώνα, που σύμφωνα με τον Ομότιμο Καθηγητή Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών Κίμωνα Χρηστάνη έχει φτάσει σε κεντρικά σημεία έως και τα 7 μέτρα, αλλάζει τη μορφολογία της περιοχής, δυσκολεύει την απομάκρυνση των νερών και κάνει τα πλημμυρικά φαινόμενα όλο και πιο δύσκολα στη διαχείριση.

Την ώρα που χιλιάδες στρέμματα μένουν εκτός παραγωγής και οι αγρότες ζητούν αποζημιώσεις για εκτάσεις που δεν μπορούν να καλλιεργήσουν, ο κ. Χρηστάνης εξηγεί στα Μακεδονικά Νέα ότι το πρόβλημα δεν τελειώνει με καθαρισμούς και εκβαθύνσεις καναλιών. Όπως αναφέρει, η σημερινή χρήση της περιοχής τροφοδοτεί μια διαδικασία που βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και δεκαετίες. Η αποστράγγιση εκθέτει την τύρφη στο οξυγόνο και στον ήλιο, οπότε και το οργανικό υλικό οξειδώνεται και χάνεται, εκλύοντας διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Η καλλιέργεια και τα μηχανήματα συμπιέζουν την τύρφη και η βαθιά άροση φέρνει νέο οργανικό υλικό στην επιφάνεια, με συνέπεια το έδαφος να συνεχίζει να χάνει μάζα και η επιφάνεια να κάθεται.

Τα πρόσφατα στοιχεία δείχνουν το μέγεθος της πίεσης στην περιοχή. Σύμφωνα με δορυφορικά δεδομένα του Copernicus που δημοσιοποιήθηκαν στις 29 Απριλίου 2026, περίπου 28.700 στρέμματα στα Τενάγη Φιλίππων ήταν καλυμμένα με νερό, ενώ η έκταση που δεν μπορούσε να καλλιεργηθεί υπολογίστηκε σε περίπου 38.570 στρέμματα.

Λίγες ημέρες μετά, σε σύσκεψη στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, τέθηκε επίσημα το πρόβλημα περίπου 38.000 στρεμμάτων που δεν μπορούν να αξιοποιηθούν παραγωγικά, μαζί με το ζήτημα της αποζημίωσης των παραγωγών.

Ένας τυρφώνας κάτω από τις καλλιέργειες

Κάτω από τις καλλιεργούμενες εκτάσεις των Τεναγών Φιλίππων βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους τυρφώνες στον κόσμο, ένα οργανικό κοίτασμα που δημιουργήθηκε μέσα σε τεράστιο γεωλογικό χρόνο και σήμερα βρίσκεται σε διαρκή πίεση από την αποστράγγιση και την αγροτική χρήση.

Ο Οργανισμός Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής αναφέρει ότι τα Τενάγη Φιλίππων έχουν συνολική έκταση περίπου 88 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ ο τυρφώνας είναι κοίτασμα οργανικών υλικών έκτασης περίπου 55 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Το μέγιστο βάθος του τυρφώνα υπολογίστηκε σε τουλάχιστον 190 μέτρα.

Χάρτης που αποτυπώνει με λευκό χρώμα το που ακριβώς βρίσκεται ο τυρφώνας των Φιλίππων

Ο κ. Χρηστάνης δεν χρησιμοποιεί τον όρο «τενάγη» για την περιοχή, γιατί τον θεωρεί λανθασμένο. «Είναι ένας τυρφώνας, δηλαδή στρώματα τύρφης αρκετά μεγάλου πάχους, το μεγαλύτερο σε πάχος στον κόσμο από ό,τι ξέρουμε μέχρι σήμερα», αναφέρει.

Η τύρφη δεν είναι ένα κοινό αγροτικό έδαφος αλλά οργανικό υλικό από φυτικά υπολείμματα ελωδών φυτών, που στα Τενάγη Φιλίππων συσσωρευόταν επί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Ο κ. Χρηστάνης τοποθετεί την έναρξη δημιουργίας του τυρφώνα πριν από περίπου 1 έως 1,5 εκατομμύριο χρόνια.

Η διαφορά από ένα συνηθισμένο έδαφος είναι τεράστια. Σύμφωνα με τον ίδιο, στην τύρφη το οργανικό υλικό φτάνει περίπου στο 70%-80%, όταν ένα άριστο αγροτικό έδαφος έχει 3%-5% οργανική ουσία. «Καταλαβαίνετε ότι στο 80% είναι λίγο δύσκολο να καλλιεργήσεις φυτά, εκτός από κάποια συγκεκριμένα, όπως γίνεται στην περιοχή», σημειώνει.

Ο τυρφώνας έχει και μεγάλη επιστημονική αξία, καθώς μέσα στα στρώματά του έχουν καταγραφεί κλιματικές και περιβαλλοντικές μεταβολές, αλλά και ίχνη ηφαιστειακής δραστηριότητας. Ο κ. Χρηστάνης αναφέρει ότι έχουν βρεθεί μέσα στην τύρφη ακόμη και στρώματα ηφαιστειακής στάχτης από ηφαίστεια της νότιας Ιταλίας.

Η αποστράγγιση έφερε παραγωγή αλλά και καθίζηση

Η αγροτική χρήση των Τεναγών στηρίχθηκε στην αποστράγγιση. Πρώτα δημιουργήθηκε το κεντρικό αποστραγγιστικό κανάλι, που οδηγούσε τα νερά προς τον Αγγίτη ποταμό, και στη συνέχεια κατασκευάστηκαν εγκάρσια κανάλια, ώστε τα νερά από τις επιμέρους περιοχές του τυρφώνα να καταλήγουν στο κεντρικό κανάλι.

«Λίγο μετά τον πόλεμο ολοκληρώθηκε η εργασία αυτή και όλα ήταν καλά γιατί το οργανικό υλικό ήταν φρέσκο», λέει ο κ. Χρηστάνης. Εκείνη την περίοδο μπορούσαν να καλλιεργηθούν συγκεκριμένα φυτά, όπως καλαμπόκι, καπνός και, στα ”βαρύτερα” εδάφη των περιθωρίων, τα πιο αργιλούχα, τεύτλα.

Με την αποστράγγιση, όμως, η τύρφη ήρθε σε επαφή με το οξυγόνο και τον ήλιο και άρχισε να οξειδώνεται. Η κυκλοφορία των μηχανημάτων, τα φορτία στην επιφάνεια και η καλλιεργητική δραστηριότητα συμπιέζουν το οργανικό υλικό, μειώνουν το πορώδες του και προκαλούν συνίζηση. Η καύση φυτικών υπολειμμάτων στο τέλος της καλλιεργητικής περιόδου προσθέτει ακόμη έναν κίνδυνο, καθώς μπορεί να πάρει φωτιά και η ίδια η τύρφη.

«Όλα αυτά τα φαινόμενα, δηλαδή η αποστράγγιση, η έκθεση στο οξυγόνο και στον ήλιο με συνέπεια την οξείδωση των οργανικών, η συνίζηση από την κυκλοφορία των οχημάτων, η απώλεια του οργανικού υλικού λόγω της καύσης, οδηγούν σε απώλεια του εδάφους», αναφέρει ο κ. Χρηστάνης.

Στα κεντρικά σημεία του τυρφώνα, σύμφωνα με τον ίδιο, η επιφάνεια έχει «καθίσει» έως και 7 μέτρα. Η απώλεια αυτού του υλικού αλλάζει τη μορφολογία της επιφάνειας της περιοχής και δυσκολεύει την απομάκρυνση των νερών. Όσο η επιφάνεια υποχωρεί, τα κανάλια χρειάζονται νέες παρεμβάσεις, οι εκτάσεις κρατούν νερό για μεγαλύτερο διάστημα και η έναρξη της καλλιεργητικής περιόδου γίνεται πιο αβέβαιη.

Ο κ. Χρηστάνης συνδέει άμεσα την καθίζηση με τις πλημμύρες και απαντά καταφατικά στην ερώτηση για το αν η απώλεια υλικού είναι ο βασικός λόγος για τα πλημμυρικά φαινόμενα.

Η βαθιά άροση επιταχύνει τη διαδικασία. Οι παραγωγοί οργώνουν βαθιά για να φέρουν στην επιφάνεια φρέσκο οργανικό υλικό και να βοηθήσουν την επόμενη καλλιέργεια, όμως το υλικό αυτό εκτίθεται ξανά στο οξυγόνο και οξειδώνεται. «Οπότε θα δημιουργούνται αυτά τα προβλήματα συνεχώς», τονίζει.

Οι αποζημιώσεις καλύπτουν τη ζημιά, όχι την αιτία

Οι παραγωγοί ζητούν αποζημιώσεις επειδή μεγάλες εκτάσεις παραμένουν κάτω από το νερό και δεν μπορούν να καλλιεργηθούν. Το αίτημα συνδέεται με πραγματική απώλεια εισοδήματος, καθώς η σπορά δεν μπορεί να προχωρήσει στις πλημμυρισμένες εκτάσεις.

Η γεωλογική διάσταση δείχνει όμως ότι οι αποζημιώσεις δεν σταματούν την αιτία. Η σημερινή χρήση επιβάλλει αποστράγγιση, η αποστράγγιση εκθέτει την τύρφη στον αέρα, η τύρφη οξειδώνεται και συμπιέζεται, η επιφάνεια χαμηλώνει και το νερό λιμνάζει πιο εύκολα. Έτσι η περιοχή επιστρέφει στον ίδιο κύκλο, με πλημμυρισμένες εκτάσεις, χαμένη παραγωγή, αιτήματα αποζημιώσεων και νέα έργα στα κανάλια.

Ο κ. Χρηστάνης είχε εντοπίσει το πρόβλημα από το 1978, όταν πήγαινε στην περιοχή ως μεταπτυχιακός φοιτητής και στη συνέχεια έκανε εκεί το διδακτορικό του. «Και τότε μου είχε κάνει εντύπωση και το είχα συζητήσει με κάποιους ανθρώπους από την περιοχή, από τις Κρηνίδες συγκεκριμένα, ότι δεν μπορεί να συνεχιστεί αυτό το πράγμα. Αυτή η εντατική καλλιέργεια», αναφέρει, προσθέτοντας πως δυστυχώς, σχεδόν 50 χρόνια μετά, δεν έχει αλλάξει κάτι.

Το κεντρικό αποστραγγιστικό κανάλι τη δεκαετία του `80 πριν από καθαρισμό

Σήμερα λέει ότι το πρόβλημα θα γίνεται «ολοένα και πιο αδιέξοδο», επειδή το κεντρικό αποστραγγιστικό κανάλι χρειάζεται συνεχώς εκβαθύνσεις, με κόστος που μπορεί να φτάνει «κάποιες εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ ή κάποια εκατομμύρια τον χρόνο».

«Δεν μπορεί να συνεχίζεται αυτό επ’ άπειρο, γιατί κάποια στιγμή θα φτάσει και στο επίπεδο της κοίτης του Αγγίτη (αν δεν έχει συμβεί ήδη αυτό!) και τότε τι θα γίνει; Πώς θα αποστραγγίζεται το νερό;», διερωτάται. Για χρονιές με ικανοποιητικές βροχοπτώσεις, ο ίδιος θεωρεί τα πλημμυρικά φαινόμενα αναπόφευκτα.

Η απώλεια της τύρφης έχει και περιβαλλοντική διάσταση. Ο τυρφώνας λειτουργούσε ως αποθήκη άνθρακα για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, όμως η αποστράγγιση και η οξείδωση μετατρέπουν μέρος του οργανικού υλικού σε διοξείδιο του άνθρακα. «Τα στρώματα αυτά που λείπουν και χάθηκαν, οξειδώθηκαν προς διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα», αναφέρει ο καθηγητής, διευκρινίζοντας ότι η διαδικασία αυτή «έχει ξεκινήσει εδώ και πολύ καιρό, πολλά χρόνια» και δεν αποτελεί νέο φαινόμενο.

Στην περιοχή έχει εμφανιστεί και το πρόβλημα της αυτανάφλεξης της τύρφης. Τον Αύγουστο του 2025 τοπικά μέσα μετέδωσαν ότι η τύρφη έκαιγε κάτω από την επιφάνεια επί μήνες, με τη μυρωδιά του καμένου να γίνεται αισθητή στην ευρύτερη περιοχή.

Ο κ. Χρηστάνης προειδοποιεί ότι η καύση υπολειμμάτων αυξάνει τον κίνδυνο. Όταν καίγεται φυτικό υλικό στην επιφάνεια, μπορεί να πάρει φωτιά και η τύρφη. «Ο λιγνίτης και η τύρφη έχουν αυτήν την ιδιότητα», σημειώνει, προσθέτοντας ότι μια τέτοια φωτιά δεν σταματά εύκολα όταν αρχίσει. Παραθέτει μάλιστα το παράδειγμα της Πενσυλβανίας στις ΗΠΑ, όπου κοίτασμα γαιάνθρακα σε μια περιοχή, καίγεται εδώ και αιώνες.

«Από πού θα ζήσουν;»

Ο κ. Χρηστάνης αναγνωρίζει ότι η παύση των καλλιεργειών δεν είναι απλή λύση καθώς υπάρχει κοινωνικό ζήτημα για τους κατοίκους και τους παραγωγούς οι οποίοι ζουν από την περιοχή. «Μπορείς να πεις στον κόσμο να σταματήσει την καλλιέργεια; Από πού θα ζήσουν;», αναφέρει.

Αν ο στόχος είναι να σταματήσει η απώλεια της τύρφης, η βασική κατεύθυνση είναι η άνοδος της στάθμης του υδροφόρου ορίζοντα, ώστε το οργανικό υλικό να μένει πιο υγρό και να περιορίζεται η οξείδωση. Ο ίδιος αναφέρει ότι τέτοιες πρακτικές εφαρμόζονται σε χώρες όπως ο Καναδάς, η Σουηδία και η Γερμανία, όμως αυτό σημαίνει περιορισμό ή παύση της καλλιέργειας στις συγκεκριμένες εκτάσεις.

«Αν ανεβάσεις τη στάθμη του υδροφόρου ορίζοντα τεχνητά και σταματήσεις τις καλλιέργειες, θα σταματήσουν και οι εκπομπές τέτοιων αερίων. Αλλά τι θα κάνει ο κόσμος;», λέει.

Η πολιτεία συζητά πλέον τη δημιουργία φορέα ή οργανισμού διαχείρισης για τα Τενάγη, με συντονισμό των ΤΟΕΒ Δράμας και Καβάλας, καθώς και τη συγκρότηση ομάδας εργασίας για τη συνολική αντιμετώπιση του προβλήματος.

Ο κ. Χρηστάνης λέει ότι η πολιτεία δεν του ζήτησε ποτέ γνώμη, παρότι μελετά την περιοχή από το 1978. Ο ίδιος προειδοποιεί ξεκάθαρα ότι αν συνεχιστεί η ίδια πορεία, σε ορισμένα σημεία η σημερινή μορφή οικονομικής δραστηριότητας δεν θα μπορεί να συνεχιστεί.

Για τον Καθηγητή, η απάντηση χρειάζεται γεωλόγους, γεωπόνους, υδρογεωλόγους και φορείς στο ίδιο σχέδιο, καθώς κανένας επιστημονικός κλάδος από μόνος του δεν μπορεί να δώσει κάποια βιώσιμη λύση. Και μέχρι να υπάρξει τέτοιο σχέδιο, ο τυρφώνας θα κινείται στον ίδιο κύκλο: Πλημμυρισμένες εκτάσεις, χαμένη παραγωγή, αποζημιώσεις, καθαρισμοί καναλιών, εκβαθύνσεις και νέες παρεμβάσεις. Την ίδια ώρα, ο τυρφώνας θα συνεχίζει να χάνει οργανικό υλικό και υψόμετρο, κάνοντας την επόμενη πλημμύρα πιο εύκολη και τη διαχείριση της περιοχής πιο δύσκολη.

*Η κεντρική φωτογραφία του άρθρου, είναι από τις μελέτες που πραγματοποιούσε το 1979 ο Ομότιμος Καθηγητής Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών Κίμων Χρηστάνης. Δείχνει πόσο έχει «καθίσει» ο δρόμος σε σχέση με τη γέφυρα, που διαθέτει καλύτερη θεμελίωση, σε κάποιο δευτερεύον κανάλι, σχετικά κοντά στις Κρηνίδες. Φυσικά, δεκαετίες μετά, τα πράγματα χειροτέρευσαν.

Όλες οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν στα Μακεδονικά Νέα από τον κ. Χρηστάνη για το συγκεκριμένο ρεπορτάζ.

ΠΗΓΗ: Καβάλα: Γιατί πλημμυρίζουν τα Τενάγη Φιλίππων – Το αδιέξοδο με τις καλλιέργειες πάνω από τον τυρφώνα και ο οικονομικός αντίκτυπος | Μακεδονικά Νέα